پژوهش – 
بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۳۱

پژوهش – بینامتنیت قرآن و دفتر اول، دوم و سوم مثنوی از دیدگاه ژرار ژنت- قسمت ۳۱


شـرح کـن اسـرار حـق را مـو به مـو
آدَمُ أَنْــبِــئْـهُــمْ بِـأَسْــمــا در گــو
(۲/۳۲۷۴)
اقتباس از عبارت قرآنی «قالَ یا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ…»، (فرمود اى آدم آنان را از نامهایشان خبر ده…)، (بقره، ۳۳).‏ این بیت خطاب به حضرت آدم است و با استفاده از عبارت قرآنی می‌گوید نام‌هایى که به تو آموختیم به آنان خبر ده و تعالیمى که به تو آموختیم براى آنان بازگو کن و اسرار حق را به‌طور دقیق بیان کن.

چون زبـان حــق نگشتی گوش باش
أَنْصِتُوا را گـوش کـن خـاموش بـاش
(۲/۳۴۶۵)
اقتباس از آیه «وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»، (و چون قرآن خوانند به آن گوش بسپارید و خاموش باشید که مشمول رحمت شوید.)، (اعراف، ۲۰۴). مولانا با اشاره به این آیه می‌گوید تو باید هنوز سخن حق را از پیران بیاموزی.

بـر پــرم همـچـون طـیـور الصـافَّات
چـون ملالـم گیـرد از سـفلی صفـات
(۲/۳۵۷۲)
اقتباس از آیه «أَ وَ لَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ یَقْبِضْنَ ما یُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ بَصیرٌ»، (آیا به پرندگان بر فراز سرشان ننگریسته‏اند، که بال گشاده‏اند و فرو بندند [آن را]، هیچ کس جز خداوند رحمان آنها را نگه نمى‏دارد، که او به هر چیزى بیناست.)، (ملک، ۱۹). مولانا از تعبیر قرآنی استفاده کرده است و معنی آن مظاهر حمایت حق است که مطابق آیه مذکور برسر همه در پروازند اما منکران و کافران آن را نمی‌بینند.

از زبــان حــق شنــود إِنِّـی قَـریـب
آن غـریــب از ذوق آواز غـــریــب
(۲/۳۶۱۰)
اقتباس از آیه «وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَهَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجیبُوا لی‏ وَ لْیُؤْمِنُوا بی‏ لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ»، (و چون بندگانم درباره‌ی من از تو پرسش کنند [بگو] من نزدیک و دعای دعاکننده را وقتی که مرا بخواند اجابت می‌کنم، پس به فرمان من گردن نهند و به آن ایمان آورند، باشد که راه یابند.)، (بقره، ۱۸۶).مولانا معتقد است برای درک یک سخن باید با آن سخن آشنا بود او در این بیت می‌گوید اگر باطن آدمی صفا پیدا کند بانگ إِنی قَریب را درک می‌کند.

للخَـبـیـثـاتُ الـخَـبـیـثیـن زد فـروغ
بــر دروغـان جـمــع مـی‌آیــد دروغ
(۲/۳۶۴۸)
اقتباس از عبارت قرآنی «الْخَبیثاتُ لِلْخَبیثینَ وَ الْخَبیثُونَ لِلْخَبیثاتِ…»، (… زنان پلید برای مردان پلیدند، و مردان پلید برای زنان پلید؛…)، (نور،۲۶). مولانا با استفاده از عبارت قرآنی می‌گوید دروغ، پیرامون دروغگویان جمع مى‌شود چنانکه «زنان پلید از آن مردان پلید هستند» این مطلب را روشن مى‌کند.

درشـکسـتنــد و تــن واحـد شــدند
وز دَم الْمُــؤْمِـنُـونَ إِخْــوَهٌ بـه پــنـد
(۲/۳۷۲۵)
اقتباس از آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَهٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»، (همانا مؤمنان [مسلمانان] برادرند، پس بین برادرانتان آشتی برقرار سازید، و از خداوند پروا کنید، باشد که مشمول رحمت شوید.)، (حجرات، ۱۰). مولانا در این بیت از آیه وام‌گیری و برای بیان اتحاد از آن استفاده کرده است.

تــو ز کَـرَّمْـنــا بَـنــی‏ آدَم شــهـی
هـم بـه خشـکـی هم بـه دریا پا نهی
از حَمَلْناهُمْ علــی الْـبَــر پیــش ران
کــه حَمَلْناهُمْ علــی الْبَحْـر به جــان
(۲/۳۷۸۲-۳۷۸۳)
اقتباس از عبارت قرآنی «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی‏ آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً»، (و به راستى که فرزندان آدم را گرامى داشتیم و آنان را در خشکى و دریا [بر مرکب مراد] روانه داشتیم و به ایشان از پاکیزه‏ها روزى دادیم و آنان را بر بسیارى از آنچه آفریده‏ایم، چنانکه باید و شاید برترى بخشیدیم‏)، (إِسراء، ۷۰).مولانا از آیه مذکور استفاده می‌کند و می‌گوید تو به اقتضاى قول حضرت حق تعالى: «ما آدمى‌زادگان را گرامى داشتیم» پادشاه به‌شمار مى‌روى؛ زیرا هم در خشکى گام مى‌نهى و هم در دریا.و از حیث روح، مشمول معناى این آیه هستى: «آنان را بر دریا حمل کردیم.» از عالم خاک و مادّه درگذر و به‌سوى دریاى معنا بشتاب.

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir