ر نواحی شرقی مدیترانه گزارش شده است و امروزه در جلگه‌های هموار این نواحی و مناطق دارای اقلیم معتدل شبه مدیترانه‌ای در فلات ایران کشت می‌شود. ماریتیغال در مناطق مختلف کشور ایران مانند چالوس، رودبار، گنبد کاوس و نوده (ارتفاعات 150 تا 200 متری) و در مازندران در مناطق کلاردشت و بابل (ارتفاعات 45 متری) امارت در دره هزار (ارتفاعات 500 متری)، غرب ایران، آذربایجان دشت مرغان، کرمانشاه در منطقه کوه نوه و لرستان در باغ سهراب و خوزستان در مناطق حمیدیه، شوش و رامهرمز و در استان فارس در مناطق کازرون، بوشهر، برازجان، ممسنی، جهرم و زرین دشت بصورت خودرو می‌رویند (زرگری، 1375). این گیاه در سطوح وسیعی همه ساله در کشورهای آلمان، اطریش، رومانی و غرب آفریقا کشت می‌شود. آلمان یکی از تولید کنندگان عمده دارو از این گیاه می‌باشد (امید بیگی، 1384). تحقیقات انجام شده در اطراف تهران نشان داده است که گیاه به خشکی بسیار مقاوم است و میزان مواد موثر موجود در بذر آن در سطح آبیاری 60 تا 80 میلی‌متر بوده در صورتی که بیشترین عملکرد بذر در 60 میلی‌متر آبیاری بوده است (زرگری، 1375).
1-4 شوری خاک:
شوری 7 درصد از اراضی دنیا، حدود 930 میلیون هکتار را تحت تأثیر قرار داده و روز به روز این مناطق شور در حال گسترش می‌باشند. مطالعات جهانی نشان داده که بهره‌برداری از زمین‌ها در طی 45 سال گذشته باعث شور شدن 6 درصد اراضی دنیا شده است. به عنوان مثال در طی قرن گذشته از 77 میلیون هکتار زمین در استرالیا تنها دو میلیون هکتار شور بوده ولی پیش بینی می‌شود که در طی 50 سال آینده این رقم به 15 میلیون هکتار افزایش پیدا کند. بر اساس آمار موجود، در سطح جهانی ایران پس از چین، هند و پاکستان بیشترین درصد اراضی شور را به خود اختصاص داده است( کافی وهمکاران، 1388). اراضی فاریاب به طور جدی مستعد شور شدن می‌باشند. حدود نیمی از اراضی تحت پوشش سیستم‌های آبیاری موجود در دنیا تحت تأثیر شوری، قلیاییت یا زه‌دار شدن هستند. برنامه‌های آبیاری تنها 15 درصد از زمینهای زراعی دنیا را تحت پوشش قرار می‌دهد( که مقدار آن در سال 1978 227 میلیون هکتار بوده است)، اما زمین‌های فاریاب حداقل دو برابر تولید بیشتری نسبت به زمین‌های دیم دارند، لذا این اراضی یک سوم غذای مردم جهان را تأمین می‌کنند. کاهش گسترش شوری و افزایش تحمل به شوری در گیاهان زراعی از مهمترین مسائل جهانی است( مانس، 2002). کشور ما به دلیل تکیه بر کشاورزی فاریاب برای تولید محصولات کشاورزی به شدت در معرض شور شدن اراضی است. از مجموع 65/1 میلیون کیلومتر مربع مساحت ایران، حدود 53 درصد از سطح کشور از کوه‌ها و بیابان‌ها تشکیل شده و 16 درصد در ارتفاع بیش از 2000 متر از سطح دریا قرار گرفته‌اند. تقریباً 90 درصد اراضی دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است. آمارها نشان می‌دهند که سطح زیر کشت در ایران حدود 2/18 میلیون هکتار است که هم شامل زمین‌های قابل کشت (1/16 میلیون هکتار) و هم مناطق زیر کشت گیاهان دائمی (1/2 میلیون هکتار ) است. از کل زمین های قابل کشت کشور تنها حدود 5/8 میلیون هکتار اراضی فاریاب هستند که از این سطح نیز 2/2 میلیون هکتار آن آیش است. سیستم اصلی تولید محصول در ایران بر اساس کشاورزی فاریاب است و حدود 50 درصد از اراضی تحت تاثیر انواع اثرات شوری قرار دارند. اکثر مناطق زراعی ایران مستعد شوری هستند و بزرگترین مناطق مستعد شوری در مرکز ایران قرار دارند (قریشی و همکاران، 2007). بر طبق گزارش فائو، شوری در ایران ناشی از شوری اولیه و شوری ثانویه می‌باشد. شوری اولیه بر اثر عوامل زیر ایجاد می‌شود:
1- ترکیبات سنگ مادر خاک‌ها در بیشتر قسمت‌های حاشیه خلیج فارس، فلات مرکزی و زاگرس حاوی نمک و گچ می‌باشد که در لایه‌های مارنی قرار گرفته است.
2- رودهای‌شور فصلی که در فلات مرکزی مشاهده می‌شوند.
3- حرکت نمک‌های تجمع یافته در سطح زمین در اثر وزش باد‌ و انتقال آن به مناطق دیگر.
4- نفوذ آب دریا که بیشتر در مناطق ساحلی دیده می‌شود.
5- بارندگی پایین و تبخیر و تعرق بالا. برای مثال در منطقه زابل که میزان بارندگی 55 میلی‌متر و میزان تبخیر و تعرق 4800 میلی‌متر است.
شوری ثانویه که در اثر عوامل زیر ایجاد می‌شود:
1- آبیاری با آب‌های شور و سدیک.
2- مناسب نبودن شرایط زهکشی.
3- مدیریت ضعیف آبیاری با آب شیرین ( آبیاری بیش از حد).
4- چرای بیش از حد.
5- استفاده بیش از حد از منایع آب‌های زیر زمینی (کافی و همکاران، 1388).
شوری خاک زمانی ایجاد مشکل می‌کند که غلظت نمک‌های محلول خاک در ناحیه ریشه تا حدی بالا باشد که مانع از رشد بهینه گیاه می‌شود. غلظت نمک بر مبنای وزنی و یا حجمی بیان می‌شود. غلظت نمک بر مبنای وزنی شامل قسمت در میلیون، درصد غلظت نمک و میلی‌گرم بر کیلوگرم می‌باشد و بر مبنای حجمی شامل میلی‌گرم در لیتر، میلی اکی‌والان در لیتر و میلی مول در لیتر می‌باشد (هانسن و همکاران، 1999). کاتیون‌هایی که موجب ایجاد شوری می‌شوند شامل سدیم، کلسیم و منیزیم و آنیون‌ها شامل کلراید، سولفات و بی‌کربنات می‌باشند. پتاسیم هم ممکن است وجود داشته باشد اما با ذرات خاک اثر متقابل داشته و سطح پتاسیم در محلول خاک پایین نگه داشته می‌شود. کربنات در صورتی که PH خاک بیشتر از 8 باشد، ایجاد مشکل می‌کند. ُبر موجود در آب‌های زیر زمینی بالاست ولی میزان آن در آب‌های سطحی پایین می‌باشد. برای حل مشکلات کشت گیاه در خاک‌های شور دو روش کلی وجود دارد، زدودن نمک از خاک با استفاده از سیستم‌های زهکشی و دیگری روش‌های بیولوژیک که در آن ، روشهایی مبتنی بر فیزیولوژی گیاه برای افزایش مقاومت آن به شوری به کار گرفته می‌شود( مونس، 2002).
1-5 تأثیر شوری بر جوانه زنی:
شوری یکی از مهمترین تنش‌های غیر زنده است که بر روی رشد، تکامل و محصول تأثیر می‌گذارد از این رو درک بهتر از نحوه عملکرد آن باعث می‌شود که گیاهان توانایی تطبیق پذیری بیشتری با تنش شوری داشته باشد که نتیجه آن کمک به انتخاب گیاهان مقاوم به تنش می‌باشد، که موجب بهره برداری از خاک‌های شور می‌گردد (رهنما و ابراهیم‌زاده، 2005) (سودهاکار و همکاران، 2001).
مشخص شده است که تأثیرات زیان آور شوری به سه بخش تقسیم می‌شوند :
1- تنش اسمزی.
2- قطع فعالیت‌های متابولیک که ناشی از افزایش بیش از حد یونها و ایجاد عدم تعادل است.
3- ممانعت یونهای نمک از جذب عناصر ضروری ماکرو و میکرو (عبدل‌الصمد و شداد، 1997).
وجود املاح زیاد در اطراف ریشه، تنش آبی و همچنین سمیت یونی برای گیاهان ایجاد می‌کند. جلوگیری از ورود املاح و تنظیم اسمزی در تحمل گیاه نسبت به شوری نقش تعیین کننده‌ای دارد. در مورد تنش شوری، بیش از حد بودن یون‌ها به ویژه کلرور سدیم مطرح می‌باشد. به دلیل نیاز کم گیاه به یون های کلر و سدیم و با توجه به شعاع کم یون سدیم که سریعاً جایگزین یون‌های دیگر می‌شود اثر تخریبی کلرور سدیم بیش از دیگر نمک ها می‌باشد ( جلیلی مرندی، 1389). در ادامه باید اضافه کرد علاوه بر مولفه های یونی و اسمزی،تنش شوری مانند دیگر تنش های غیر زنده موجب تنش اکسیداتیو نیز می‌گردد که این موضوع بواسطه افزایش در گونه‌های اکسیژن فعال مانند سوپراکسید، هیدروژن‌پراکسید و رادیکالهای هیدرواکسیل است (آزِودو نتو و همکاران، 2006). از نظر مراحل استقرار گیاه، اولین مسئله تندش دانه است. در خاک‌های شور بذر از نظر جذب آب و اثرات سمی غلظت بالای نمک با تنش روبرو می‌شود(حیدر و یاسمین، 1972). تنش شوری عموماً باعث تأخیر در جوانه زنی، کاهش سرعت و درصد جوانه‌زنی و کاهش رشد دانه رست می‌گردد. به‌علاوه شوری سبب تأخیر در ظهور ریشه‌چه و ساقه‌چه در بذر‌های در حال جوانه‌زدن در محیط شور می‌شود. شوری کلرید سدیم نسبت به شوری‌های دیگر با شدت بیشتری روی بافت جوان تاثیر می‌گذارد (وحید و رسولی، 1999). تحقیقات نشان می‌دهند که شوری حتی در غلظت‌های پایین موجب کاهش درصد جوانه زنی می‌گردد و بعلاوه نتایج حاکی از این می‌باشند که این موضوع برگشت پذیر می‌باشد. درصد نهایی جوانه زنی در بذوری که در معرض غلظتهای بالای نمک قرار داشتند دارای کاهش قابل توجهی نسبت به بذور شاهد بودند (میوت‌دوروس و مانگه، 2008)، هر چند تأثیر تنش شوری بر روی جوانه زنی وابسته به گونه می‌باشد (دبز و همکاران، 2004). گیاهان مختلف توانایی‌های متفاوتی در محیط‌های شور از خود نشان می‌دهند. تفاوت در قدرت مقاومت به شوری نه تنها در میان جنس‌ها و گونه‌ها بلکه حتی در داخل یک گونه نیز مشاهده می‌شود. میزان کاهش جوانه‌زنی و رشد گیاه تحت شوری به ترکیب نمک، غلظت نمک و مرحله رشد گیاه بستگی دارد و به عنوان مثال گیاه چغندر قند در مرحله جوانه‌زنی به شوری نسبتاّ حساس است (ماس، 1986). یکی از روش‌های موثر در استفاده بهینه از منابع آب و خاک شور، کشت گیاهان نسبتاً متحمل به شوری در این زمین‌ها است(ریچاردز، 1983). تعیین حد تحمل به شوری برای یک گیاه طی یک مرحله رویشی خواص زیادی دارد (برنستین و هوارد، 1958). مطالعه مراحل مختلف رشد گیاهان در شرایط شوری اهمیت ویژه‌ای در مدیریت و کاهش اثر‌های منفی تنش بر رشد و تولید گیاهان دارد (دادخواه، 1388). افزایش شوری موجب کاهش درصد جوانه‌زنی و تأخیر در فرایند جوانه‌زنی می‌گردد. همچنین ‌می‌تواند دلیل عدم جوانه‌زنی در شرایط شوری بالاتر از حد توان یک گونه باشد (پوجول و همکاران، 2000). در بذور گیاه کلزا افزایش شوری محیط موجب کاهش متوسط جوانه‌زنی در بذور می‌شود (سالاریزاده و همکاران، 2012 ). تنش شوری با جلوگیری از جذب آب به علت پتانسیل اسمزی و اجازه دادن به ورود یون‌های سمی به داخل جنین در حال توسعه، بر جوانه‌زنی اثر می‌گذارد. عواملی مانند نوع خاک، مقدار ماده آلی موجود در خاک، گونه و یا رقم و دما بر آستانه تحمل شوری گونه‌های گیاهی تأثیر گذار است. حساسیت یک گیاه به تنش شوری در طول مرحله جوانه زنی بذر به‌نسبت مراحل بعدی مانند طویل شدن ریشه‌چه و گیاه‌چه خیلی بیشتر است (محمدی و همکاران، 1388). شوری سبب کاهش جوانه‌زنی در بذر گیاهان نمک گریز و نمک‌دوست شده ومراحل بعد از جوانه‌زنی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. عکس‌العمل بذرهای هر دو نوع گیاهان نمک گریز و نمک دوست نسبت به ارقام گیاهی متفاوت می‌باشند. شوری عمدتاً سبب کاهش پتانسیل اسمزی محلول خاک شده و جذب آب بوسیله بذر را کاهش می دهد همچنین یون‌های محلول نیز به جنین بذر آسیب وارد می‌کنند (جلیلی مرندی، 1389). نشان داده شده است که کلرید سدیم با غلظت 200 میلی‌مول قادر است که جوانه زنی Cakile maritime L. را حتی پس از انتقال به آب خالص محدود نماید (نادیو و نایکر، 1992).
1-6 پرایمینگ:
روش‌های بهبود جوانه‌زنی مانند پیش تیمارسازی بذر (پرایمینگ) برای اصلاح عملکرد فیزیولوژیکی در طی مراحل جوانه‌زنی و دوران اولیه رشد به کار می‌رود . مهمترین هدف پیش‌تیمار سازی، بهبود درصد جوانه زنی و سرعت آن است که در نهایت موجب افزایش سرعت و هماهنگی در رشد گیاهان در کشتزارها و سرانجام سبب افزایش میزان بهره برداری به ویژه در شرایط تنش می‌شود (بلک وجی و بولی، 1388). تیمارهای پیش از کشت بذر که به آنها پرایم کردن گفته می‌شود شامل جذب آب به مقدار کافی جهت جوانه‌زنی و سپس خشک کردن آن است. هدف پرایم کردن افزایش درصد جوانه‌زنی، کاهش متوسط مدت جوانه‌زنی و بهینه کردن رشد و قدرت گیاهچه تحت بازه وسیعی از شرایط مطلوب و نامطلوب محیطی است. این روش درگیاهان با بذرهای کوچک و بیشتر در گیاهان دارویی که دارای ارزش اقتصادی بالایی می‌باشند و نیازمند جوانه‌زنی یکنواخت و سریع هستند مورد استفاده قرار

مطلب مشابه :  منابع مقاله با موضوع انتقال مالکیت، قواعد عمومی، قانون مدنی